
Türkiye 2024’te 14.439 ton susam üretirken 244.875 ton susam tohumu ithal etti. Üretim 2025’te 14.690 tona yükseldi. Antalya’nın başı çektiği yerli üretimde hasat işçiliği ve tane kaybı önemli sorunlar arasında. Gökova Susamı’nın 2026’da coğrafi işaret alması ise yöreye özgü üretimin korunmasında yeni bir adım oldu.
Türkiye, dünya susam ticaretinin büyük alıcılarından biri. İçerideki üretim ise ithalatın oldukça gerisinde. Aynı yıla ait rakamlar karşılaştırıldığında, 2024’te ithal edilen susam tohumu miktarı Türkiye’nin susam üretiminin yaklaşık 17 katına ulaşıyor.
Susamın kullanım alanı geniş. Tahin ve helvanın hammaddesi olan ürün, simit başta olmak üzere unlu mamullerde de kullanılıyor. Türkiye’deki talep, üretici için büyük bir pazarın varlığına işaret ediyor. Ancak ithalat miktarı tek başına çiftçinin hangi çeşidi, hangi maliyetle üretip kime satabileceğini anlatmıyor. Bu soruların yanıtı tarladaki koşullara ve alıcının istediği ürüne bağlı.
Dünya üretiminde Hindistan ilk sırada
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) verilerine göre dünya susam üretimi 2024’te yaklaşık 6,68 milyon ton oldu. Hindistan 866 bin tonla ilk sırada yer aldı. Onu 720 bin tonla Myanmar, 626 bin tonla Sudan izledi. Aynı yıl Çin yaklaşık 1,18 milyon ton susam tohumu ithal ederken Türkiye, 245 bin tona yaklaşan ithalatıyla Çin’in ardından geldi.
Türkiye’nin 2024 yılı ithalatında Çad 91 bin tonla ilk sıradaydı. Brezilya’dan 43,6 bin, Sudan’dan 31 bin ton susam tohumu alındı. Toplam ithalatın değeri 449,7 milyon dolara ulaştı. Bu rakam, susamı Türkiye için küçük, niş bir ürün olmaktan çıkarıyor.
Türkiye üretiminin üçte biri Antalya’dan
Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Türkiye’de susam üretimi 2002’de 22 bin tondu. 2024’te 14.439 tona geriledi; 2025’te yüzde 1,7 artışla 14.690 ton oldu. Son iki yılda ekim alanı yaklaşık 204 bin dekardan 206 bin dekara çıktı. 2025 yılı ülke ortalaması dekarda 71 kilogramdı. Üretimdeki son artışa rağmen miktar, 2002 düzeyinin yaklaşık üçte bir altında bulunuyor.
Üretimin ağırlık merkezlerinden biri Antalya. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün verilerine göre kentte 2024 yılında 58.489 dekar alandan 5.080 ton susam elde edildi. Bu miktar, aynı yıl Türkiye’de üretilen susamın yaklaşık yüzde 35’ine karşılık geliyor. Manavgat hem üretimi hem de coğrafi işaretli Altın Susamı ile kentin öne çıkan ilçelerinden biri.
Türkiye aynı yıl 60.561 ton susam tohumu da ihraç etti ve bu ticaretten 132,8 milyon dolar gelir elde etti. İhracat miktarı, 2024’te tarladan alınan yerli ürünün dört katından fazla. Bu nedenle dış satımın tamamını Türkiye’de yetiştirilen susama bağlamak mümkün değil. Dış ticaret verisi, ihraç edilen tohumun ne kadarının yerli mahsul olduğunu göstermiyor. İthalat ve ihracat rakamları susam tohumuna ait; tahin ile helva bu kalemde yer almıyor.
Hasatta birkaç günün hesabı değişiyor
Susam, uygun iklim koşullarında buğday ve arpanın ardından ikinci ürün olarak yetiştirilebiliyor. Ancak ekimden önce toprağın yeterli tava getirilmesi, çeşidin yetişme süresinin bölgeye uyması ve hasadın zamanında yapılması gerekiyor. Ürünün küçük taneli olması ekimde de dikkat istiyor. Manavgat Altın Susamı’nın tescil tarifnamesi, serpme ekim ile mibzerle sıraya ekimde kullanılacak tohum miktarlarını ayrı ayrı tanımlıyor.
Üreticinin en güç kararlarından biri hasat zamanı. Susam bitkisindeki kapsüller aynı anda olgunlaşmıyor. Üst kapsüllerin dolmasını beklemek, alttakilerin açılıp tohum dökmesine yol açabiliyor. Erken hasatta ise üstteki kapsüller yeterince olgunlaşmamış olabiliyor. Elle sökümün ardından bitkilerin demetlenmesi, kurutulması ve harmanlanması da işgücü gerektiriyor. Çanakkale İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, yoğun el emeğini ve tarım işçisi bulma güçlüğünü susam ekiminin önündeki başlıca engeller arasında sayıyor.
Bu nedenle çeşit geliştirme çalışmalarında verim kadar kapsülün tane dökme özelliği ve makineli hasada uygunluk da önem taşıyor. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü bu özellikler üzerinde çalışıyor. Enstitünün geliştirdiği altı susam çeşidi, Bayramiç’te düzenlenen tarla gününde üreticilere tanıtıldı ve makineli hasat uygulaması gösterildi. Muğla İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de 2025 yılında susam üretimini geliştirme projesi kapsamında 150 üreticiye tohum dağıttı.
Gökova Sarısı’nın sınırları ve yöntemi kayıt altında
Muğla’nın Ula ilçesindeki Aşağı Gökova Havzası’nda yetiştirilen susam, yörede “Gökova Sarısı” adıyla biliniyor. Ham tanesinin sarı rengi ve aromasıyla tanımlanan Gökova Susamı, 7 Mayıs 2026’da menşe adı olarak tescil edildi. Tescil, ürünün yetiştirilebileceği alanı ve üretim yöntemini belirliyor. Böylece Gökova Susamı adı, yalnızca bir renk veya satış tanımı olarak kullanılmıyor.
Tarifnameye göre ekim mayıs ayında veya haziranın ilk haftasında yapılıyor. Susam ekildikten sonra sulama ve gübreleme uygulanmıyor. Hasatta bitkiler elle sökülüyor; “gümül” adı verilen kümelerde yaklaşık 18–21 gün bekletildikten sonra örtü üzerinde silkeleniyor. İri tanelerin bir bölümü sonraki yılın tohumluğu için ayrılıyor. Belgede, yörede yetiştirilen susamın 1910 yılı kayıtlarında ihraç edilen ürünler arasında bulunduğu da belirtiliyor.
Gökova’daki yöntem, yüksek işçilik gerektiriyor. Ürünün kökenini koruyan tescil de bu yönteme bağlı. Denetimlerde yetiştirildiği alan, kullanılan tohumluk, ekim ve hasat şekli kontrol ediliyor.
Manavgat’ta farklı bir yerel ürün
Antalya’nın Manavgat Altın Susamı, 2021’den beri menşe adıyla korunuyor. Tescil belgesine göre Muganlı-57 çeşidinden üretiliyor; belirtilen yağ oranı yüzde 50 ile 62 arasında değişiyor. Buğday ve arpa hasadından sonra ikinci ürün olarak da ekilebilen susamın tarifnamesinde söküm elle yapılıyor. Manavgat Altın Susamı için Aralık 2025’te Avrupa Birliği coğrafi işaret başvurusu da yapıldı; başvuru henüz tescil anlamına gelmiyor.
Gökova ve Manavgat, yerli susamın tek tip bir ürün olmadığını gösteriyor. Birinde sarı renk, aroma ve Gökova’daki geleneksel üretim yöntemi; diğerinde belirli bir çeşit ve yüksek yağ oranı tescil belgesinin parçası. Üretici açısından karar, ekimden önce başlıyor. Tarlanın ikinci ürüne uygunluğu, hasatta bulunabilecek işgücü, tane kaybı ve alıcının istediği özellikler birlikte hesaplanmalı. Türkiye’nin büyük susam ithalatı pazardaki talebi ortaya koyuyor. Yerli ürünün o pazarda hangi koşullarda yer bulacağını ise bu hesap belirliyor.
Kaynak
FAOSTAT
TÜİK
Dünya Bankası WITS/UN Comtrade

