
Bir dönem ipten halata, çuvaldan dokumaya kadar gündelik hayatın içinde yer alan kendir üretim alanlarını kaybederken çevresinde oluşan zanaatlar da ortadan kalktı. Bugün aynı bitki grubu “kenevir” adıyla yeniden gündemde. Ancak geri dönen, geçmişin kendir kültüründen oldukça farklı bir üretim dünyası.
Türk Dil Kurumu, “kendir” sözcüğünün karşılığını “kenevir” olarak veriyor. İki kelime günlük dilde çoğu zaman aynı bitkiyi ifade etse de zaman içinde farklı çağrışımlar kazandı. Kendir; lifi, ipi, urganı ve köy tezgâhlarını hatırlatıyor. Kenevir ise kamuoyunda daha çok uyuşturucu maddeler, yasal sınırlamalar ve son yıllarda tartışılmaya başlanan tıbbi kullanım alanlarıyla anılıyor.
Bu ayrım yalnızca dilde oluşmadı. Kenevirin lif amaçlı üretimi ve geleneksel kullanım alanları daraldıkça kendir adıyla kurulan kültürel bağ da zayıfladı. Bitki tarladan çekilirken onu işleyen pazarlar, ev tezgâhları ve ustalıklar da birer birer kayboldu.
Donanmadan köy tezgâhlarına
Kendir, Osmanlı döneminde özellikle lifinden yararlanılan önemli hammaddelerden biriydi. Gemilerde kullanılan ip, halat ve urganların yanı sıra çadır bezi, çuval ve çeşitli dokumaların üretiminde kendir lifinden yararlanılıyordu. Donanmanın düzenli hammadde ihtiyacı, kendir üretimini Karadeniz’deki bazı bölgelerde devlet tarafından takip edilen bir faaliyet hâline getirmişti.
Vezirköprü’ye ait 1541 tarihli Tahrir Defteri, yörede kendir üretildiğini ve elde edilen liflerin gemi urganları ile dokumacılıkta kullanıldığını gösteriyor. Vezirköprü, Sinop Tersanesi ve Samsun Limanı ile kurduğu ticari bağ sayesinde uzun yıllar kendir ve urgancılığın önemli merkezlerinden biri oldu. Kastamonu ve Taşköprü’de de kendir, aile emeğine dayanan yerel bir ekonominin hammaddesiydi.
Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye’nin en geniş kendir ekim alanı Kastamonu’daydı. 1928’de Türkiye genelinde 11 bin 300 hektarda kendir ekilirken bunun 3 bin hektarı Kastamonu’da bulunuyordu. Böylece il, ülkedeki kendir alanlarının yaklaşık yüzde 26,5’ine sahipti.
Üretim, ekimden lifin ayrılmasına kadar büyük ölçüde aile emeğiyle yürütülüyordu. Kendirin soyulması ve liflerinin hazırlanmasında özellikle kadınlar çalışıyordu. Hazırlanan lifler urgan, halat ve kınnap üretiminde kullanılıyor; ürünler Kastamonu, Taşköprü ve Germeç’teki yerel pazarlarda satılıyordu. Kastamonu’da 1937 yılına gelindiğinde 600 ev tezgâhında yaklaşık 4 bin kişinin kendire dayalı üretimde çalıştığı kayıtlara yansıyordu.
Kendir çevresinde üretimle birlikte kendine özgü bir dil de oluşmuştu. Vezirköprü’de kurutulmak üzere bir araya getirilen kendir demetlerine “cergi”, liflerin ayrılması için kullanılan su havuzlarına “ıslak”, sapı liften ayıran kadınlara ise “kelekçi” deniliyordu. Hazırlanan lif balyaları her salı Orta Camii önünde kurulan kendir pazarına getiriliyordu.
Kendir bu yönüyle yalnızca ekilip satılan bir ürün değildi. Üretim takvimini, aile içindeki iş bölümünü, yerel ticareti ve yörede kullanılan kelimeleri de biçimlendiriyordu.
Pazar değişti, kendir üretimden çekildi
Kendirin geleneksel üretimden sanayiye taşınması için Cumhuriyetin ilk döneminde çeşitli girişimlerde bulunuldu. Bunların en önemlisi, 1946’da faaliyete geçen Taşköprü Kendir Sanayi oldu. Yıllık 4 bin ton işleme kapasitesine sahip tesis; yeterli hammaddeye ulaşamaması, nakliye sorunları ve kapasitesinin altında çalışması nedeniyle 1951’de kapandı.
Üreticinin kendiri kendi imkânlarıyla işlemesi, fabrikaya düzenli hammadde gitmesini zorlaştırdı. Hindistan’dan daha düşük fiyatla getirilen jüt, kendirin çuval ve ambalaj üretimindeki yerini daralttı. İlerleyen yıllarda naylon ve diğer sentetik malzemelerin yaygınlaşmasıyla kendirden yapılan ip, urgan ve çuvallara olan talep daha da azaldı.
Vezirköprü’de kendir ekimi 1960’lı yıllardan itibaren belirgin biçimde gerilemeye başladı. Üretimin yoğun emek istemesi, işleme maliyetlerinin yüksekliği, ürünün yeterli gelir sağlamaması ve düzenli bir pazarın kurulamaması çiftçiyi başka ürünlere yöneltti.
1967’de Vezirköprü’de 625 ton olarak kaydedilen kendir üretimi, 2017’de 7 tona kadar düştü. Türkiye genelinde ise kenevir lifi üretimi 2005’te 55 ton iken 2015’te 1 tona geriledi. Aynı dönemde lif amaçlı ekim alanı 650 dekardan 10 dekara düştü.
1980’li yıllarda Vezirköprü’de 333 üyeli bir Kendir Kooperatifi bulunmasına rağmen ürünün pazarlanmasında yaşanan sorunlar çözülemedi. Dönemin kayıtlarında, yaklaşık 60 ton lifin alıcı bulunamadığı için kooperatif depolarında kaldığı belirtiliyor. Ürünün düşük fiyatla satılması ve üretim masraflarının karşılanamaması, sonraki yıllarda ekim alanlarının daha da daralmasına neden oldu.
Üretim azalınca kendire bağlı urgancılık da sürdürülemedi. Vezirköprü’de 2018 yılında yapılan saha araştırması, geçmişte onlarca ustanın çalıştığı urgancılığı fiilen sürdüren usta kalmadığını ortaya koydu. Böylece kaybolan yalnızca bir tarım ürünü olmadı. Kendirin nasıl işleneceğini, lifin nasıl ayrılacağını ve ipin nasıl büküleceğini bilen kuşaklar da üretimden çekildi.
Geri dönen eski kendir dünyası değil
Kenevir son yıllarda yeniden üretim, sanayi ve sağlık başlıklarıyla gündeme geliyor. Ancak bugünkü dönüş, geçmişteki kendir kültürünün kaldığı yerden devam etmesi anlamına gelmiyor. Köy tezgâhlarının, urgan pazarlarının ve aile emeğine dayanan üretimin yerini kontrollü yetiştiricilik, sanayi yatırımları ve farklı kullanım alanları alıyor.
Geçmişte sorun kendirin yetiştirilememesi değildi. Ürünü düzenli olarak satın alacak, işleyecek ve pazara taşıyacak yapının kurulamaması üretimin sonunu hazırladı. Bugün kenevir için yeniden açılan alanın kalıcı olup olmayacağını da benzer bir soru belirleyecek: Üretimle birlikte işleme ve pazar zinciri kurulabilecek mi?
Türkiye kendiri büyük ölçüde üretimden çıkardı; onun çevresinde oluşan kültürü de koruyamadı. Şimdi keneviri başka bir ad, başka bir kullanım düzeni ve başka bir ekonomik beklentiyle yeniden konuşuyor.
Kaynaklar
Türk Dil Kurumu
Belgi Dergisi
Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi
Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi
Türkiye İstatistik Kurumu

