Evliya Çelebi’nin 1671’de sözünü ettiği Bornova Misketi, bağlarının azalmasıyla doğduğu topraklarda üretimden çekilme noktasına geldi. 2021’de menşe adıyla tescil edilen yerel üzüm için Bornova’da yeni bağlar kurulurken Urla Bağ Yolu Derneği çatısı altında denetimli bir üretici ağı oluşuyor. Uluslararası alanda gelen başarılar ise bağda başlayan bu dönüşümün ekonomik karşılığını gösteriyor.

Adını yetiştiği coğrafyadan alan Bornova Misketi, İzmir’in kayıt altına alınmış en eski tarımsal değerlerinden biri. Yüzyıllar boyunca sofralık, şıralık ve şaraplık olarak değerlendirilen üzüm, bağların azalmasıyla birlikte doğduğu ilçedeki varlığını büyük ölçüde kaybetti.

Bugün Bornova Misketi için yeni bir dönem başlıyor. Bornova’da kurulan bağlar ve üretici destekleri, çeşidi yeniden kendi coğrafyasına taşırken Urla’daki üreticiler coğrafi işaret şartlarına uygun üretim için ortak bir yapı altında buluşuyor.

İlk yazılı iz 1671’e uzanıyor

Bornova Misketi’nin geçmişine ilişkin en önemli kayıtlardan biri Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde yer alıyor.

Türk Patent ve Marka Kurumunun coğrafi işaret sicil belgesinde aktarılan bilgiye göre Evliya Çelebi, 1671’de İzmir’e geldiğinde o dönem Burunabat adıyla anılan Bornova’yı da ziyaret etti. Çelebi, burada yetiştirilen beyaz, kokulu ve bölgeye özgü üzümden övgüyle söz etti.

Bornova Misketi, yerel pazarlarda uzun yıllar sofralık, şaraplık ve şıralık olarak değerlendirildi. Üzüm, 1900’lü yılların ortalarına kadar sınırlı miktarda kurutularak da tüketildi.

Çeşidin bugüne ulaşan adı da üretildiği yerle kurduğu bağdan geliyor. “Bornova” yalnızca üzümün adındaki bir yer ismi değil; çeşidin üretim geçmişini ve bölgedeki bağcılık kültürünü taşıyan coğrafi bir kayıt niteliğinde.

Güçlü misket aromasıyla ayrılıyor

Bornova Misket Üzümü, Vitis vinifera L. türüne ait, misket kokulu yerel bir çeşitten elde ediliyor.

Coğrafi işaret sicil belgesine göre salkımları orta büyüklükte ve konik-silindirik yapıda. Beyaz-sarı renkli taneleri çekirdekli, yuvarlak, kalın kabuklu, sulu ve düşük asitli. Çeşidin en belirgin özelliğini ise meyvede ve üzüm suyunda hissedilen güçlü misket aroması oluşturuyor.

Şırada şeker miktarı yüksek olan Bornova Misketi, ağustos ayında olgunlaşıyor. Tescil belgesinde hasat dönemi 5–15 Ağustos aralığı olarak tanımlanıyor. Üzüm sofralık olarak tüketilebildiği gibi üzüm suyu ve şarap üretiminde de değerlendiriliyor.

Bornova Misketi’nin güçlü aromasının korunması yetiştirme tekniğine de bağlı. Coğrafi işaret sicilinde, ben düşme döneminden sonra sulamanın sınırlandırılması isteniyor. Bağın anaç seçimi, dikim sıklığı, terbiye sistemi, budama, gübreleme, sulama ve hasat uygulamaları da tescil belgesinde ayrıntılı biçimde tarif ediliyor.

Coğrafi sınır Bornova’yla sınırlı değil

Bornova Misket Üzümü, Bornova Belediyesinin başvurusuyla 7 Nisan 2021’de menşe adı olarak coğrafi işaret tescili aldı.

Tescilin coğrafi sınırı yalnızca Bornova ilçesinden oluşmuyor. Sicil belgesine göre Bornova Misket Üzümü; Bornova, Menderes, Seferihisar, Urla, Torbalı ve Menemen ilçeleri ile Kemalpaşa’nın Halilbeyli Mahallesi’nde belirlenen üretim şartlarına uygun olarak yetiştirilebiliyor.

Bu sınır, Urla’daki üreticilerin neden Bornova Misket Üzümü coğrafi işaretini kullanabildiğini de açıklıyor. Çeşit adını Bornova’dan alsa da tescil, üzümün tarihsel olarak yetiştirildiği ve özelliklerini koruyabildiği daha geniş bir İzmir coğrafyasını kapsıyor.

Menşe adı, coğrafyayla bağı en güçlü tescil türü. Logoyu kullanmak isteyen üreticilerin yalnızca doğru çeşidi yetiştirmesi yeterli olmuyor. Bağın tescilde belirtilen coğrafi sınırda bulunması, üretim yöntemine uyulması ve üzümün tanımlanan özellikleri taşıması gerekiyor.

Denetimler yılda iki kez yapılıyor. İlk denetimde bağın kuruluşu ve yetiştirme uygulamaları, ikinci denetimde ise asmaların çeşide uygunluğu, hasat şekli, üzümün bileşimi ve aroma özellikleri kontrol ediliyor.

Beş dekarlık bağdan iki ton ürün alındı

Bornova Misketi’nin yeniden doğduğu ilçede yetiştirilmesine yönelik ilk çalışmalardan biri Bornova Belediyesi tarafından yürütüldü.

2016 tarihli kayıtlara göre, beş yıl önce Çamiçi Mahallesi’nde kurulan 5 dekarlık bağda Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsünün teknik desteğiyle üretim yapıldı. Bağdan 2016’da yaklaşık 2 ton üzüm hasat edildi.

Aynı alanda Bornova Misketi fidanları da yetiştirildi. Üretilen fidanların ilçede dağıtılmasıyla çeşidin yeniden yaygınlaştırılması hedeflendi.

Bornova Misketi’nin geçmişte ve bugün kapladığı toplam alanı gösteren, yıllar itibarıyla karşılaştırılabilir resmî bir veri bulunmuyor. Bu nedenle çeşidin üretim alanının hangi oranda arttığını hesaplamak mümkün değil. Kurulan yeni bağlar ve üretime katılan çiftçiler ise yeniden üretim sürecinin somut göstergelerini oluşturuyor.

Beş üreticiye yedi yıllık alım garantisi

Bornova’daki çalışmalar 2025’te yeni bir aşamaya geçti. Kayadibi Mahallesi’nde 11 dönümlük araziye yeni bir Bornova Misketi bağı kuruldu.

Kayadibi, Çamiçi, Beşyol ve Yaka mahallelerinde üretim yapılması amacıyla beş üreticiyle sözleşme imzalandı. Üreticilere fidan, gübre, telli terbiye sistemi, sulama altyapısı ve uygulamalı eğitim desteği sağlandı. Projeye katılan üreticilerden ikisinin kadın olduğu açıklandı.

Üreticilere yedi yıllık alım garantisi de verildi. Bu güvence, bağ kurma kararı alan çiftçinin pazarlama riskini azaltması bakımından önem taşıyor.

Bornova Misketi bağlarında dikimden sonraki ilk üç yıl asmanın gelişimi ve şekillendirilmesiyle geçiyor. Coğrafi işaret siciline göre ekonomik ürün dördüncü yıldan itibaren alınıyor. Uzun süreli alım garantisi, bağın verime geçmesi için gereken süreyi de kapsıyor.

Urla’da 11 üreticilik çalışma

Bornova Misketi’nin yeniden güç kazanmasında Urla Bağ Yolu Derneği tarafından yürütülen çalışma da önemli bir yer tutuyor.

Dernek üyesi 11 üreticinin yer aldığı süreçte, Bornova Misket Üzümü yetiştirilen bağlar coğrafi işaret sicilindeki üretim şartlarına göre değerlendirildi. Saha ve laboratuvar denetimlerini tamamlayan başvuru sahibi üreticilere coğrafi işaret logosunu kullanma izni verildi.

Böylece Bornova Misketi’nin korunması tek bir bağın çalışması olmaktan çıkarak ortak standartlara göre üretim yapan, denetlenen bir üretici ağına dönüştü.

Coğrafi işaret logosu üzümün çeşidini, üretildiği yeri ve belirlenen üretim şartlarına uygunluğunu birlikte belgeliyor. Bu sistem, ürünü pazarda aynı adla sunulan ancak kaynağı ve üretim yöntemi denetlenmeyen üzümlerden ayırıyor.

Üretici, bilim ve gastronomi aynı çalışmada buluştu

Bornova Misketi için yürütülen çalışmalar, üzümün bağdaki varlığını farklı alanlara taşımaya başladı.

Sommelier Seray Kumbasar’ın öncülüğünde 24 Temmuz 2025’te Türkiye’nin farklı bölgelerinde Bornova Misketi yetiştiren üreticiler bir araya getirildi. Buluşmada toplanan katkılar, çeşidin genetik mirasının korunması amacıyla Institut Agro Montpellier’de yapılması planlanan araştırmalara bağışlandı.

Seray Kumbasar ile Urla Bağ Yolu Derneği üreticilerinin iş birliği, 7–9 Mayıs 2026’da düzenlenen ikinci Uluslararası Bornova Misketi Etkinliği ile devam etti. Programda üreticiler, akademisyenler, önologlar, şefler ve sommelierler üzümün tarihi, aroma bileşenleri, teruarla ilişkisi ve işleme yöntemlerini ele aldı.

Urla Bağ Yolu üreticilerine ait 11 farklı Bornova Misketi, üzümün sek, yarı sek, köpüklü ve tatlı ürünlerdeki karşılığını göstermek üzere değerlendirildi.

İsabey Bornova Misketi’ne altın madalya

Bornova Misketi’nin uluslararası alandaki son başarısı 2026 London Wine Competition’dan geldi.

İsabey Bornova Misketi 2024, yarışmada 91 puan alarak altın madalya kazandı. Yerel üzümden üretilen bir ürünün kendi çeşit adıyla aldığı bu derece, Bornova Misketi’nin uluslararası pazarda taşıdığı potansiyeli ortaya koydu.

Geleceği bağda belirlenecek

Bornova’da kurulan 11 dönümlük yeni bağ, sözleşme imzalanan beş üretici ve Urla Bağ Yolu Derneği çatısı altında çalışmaya katılan 11 üretici, Bornova Misketi için yürütülen yeniden üretim sürecinin bugüne kadar açıklanan somut sonuçları.

Bu rakamlar İzmir genelindeki toplam Bornova Misketi alanını göstermiyor. Yine de üretimi azalan bir yerel üzümün yeniden çoğaltılması, bağlara dikilmesi ve coğrafi işaretle denetlenen bir üretim ağına kavuşması açısından önemli bir aşamaya işaret ediyor.

Uluslararası ödül ve gastronomi alanındaki görünürlük, bu tarımsal değerin ulaştığı başarıyı anlatıyor. Bornova Misketi’nin geleceğini ise bağların devamlılığı, üreticinin üründen gelir elde edebilmesi ve çeşidin kendi adıyla korunması belirleyecek.

Kaynaklar

• Türk Patent ve Marka Kurumu Coğrafi İşaret Sicil Belgesi
• Bornova Belediyesi
• Urla Bağ Yolu Derneği–Iter Vitis
• Vino Locale
• London Wine Competition.