12.11.26

İtalya’da Dünyanın En Büyük Zeytin Gen Bankalarından Biri Kuruldu

İtalya Ulusal Araştırma Konseyi, Umbria’nın Gubbio kentinde 10 hektarlık bir zeytin gen bankası kurdu. Bankanın arazi koleksiyonuna 27 ülkeden 454 zeytin çeşidi dikilirken yabani zeytinlerle birlikte koruma programındaki farklı genetik kaynakların sayısı 800’ü aştı. Materyal; Xylella, kuraklık ve yüksek sıcaklığa dayanıklı çeşitlerin araştırılmasında kullanılacak.

İtalya, zeytinin genetik çeşitliliğini korumak amacıyla dünyanın en büyük zeytin gen bankalarından birini kurdu. İtalya Ulusal Araştırma Konseyine (CNR) bağlı Biyobilimler ve Biyokaynaklar Enstitüsü tarafından oluşturulan banka, Umbria bölgesindeki Gubbio kentinde yer alıyor.

CNR’nin Domus Olear∑ adını verdiği koleksiyon, Montelovesco bölgesindeki Di Murro tarım işletmesinin yaklaşık 10 hektarlık arazisine kuruldu. Adın sonundaki “∑”, Yunanca büyük sigma harfi ve matematikte kullanılan toplam işareti. Simge, farklı coğrafyalardan gelen zeytin genetik kaynaklarının aynı koleksiyonda toplanmasını ifade ediyor.

Gen bankasının açılış töreni 18 Eylül 2026’da yapıldı.

454 zeytin çeşidi araziye dikildi

Gen bankasının arazi koleksiyonuna bugüne kadar 27 ülkeden, genetik olarak birbirinden farklı 454 zeytin çeşidi alındı. Çeşitler aşıyla çoğaltılarak sahaya dikildi. Her çeşide ait üç örnek, karşılaştırmalı araştırmalar yapılabilmesi için üç ayrı deneme bloğuna dağıtıldı.

Koruma programına CNR’nin mevcut koleksiyonlarında, seralarında ve tohum kaynaklarında bulunan 400’ü aşkın yabani zeytin örneği ve alt tür de dahil edildi. Böylece genetik olarak farklı materyallerin toplam sayısı 800’ü geçti.

454 rakamı Gubbio’daki araziye dikilen kültür çeşitlerini, 800’ü aşan sayı ise yabani zeytinleri ve alt türleri de kapsayan toplam genetik kaynak varlığını gösteriyor.

Bankanın temeli DNA analizleriyle oluşturuldu

Koleksiyona alınan zeytinler yalnızca bilinen çeşit adlarına göre belirlenmedi. Araştırmacılar, Xylella’ya dayanıklılık üzerine yürütülen OMIBREED Projesi kapsamında 10 binden fazla zeytin örneğine ait DNA’yı karşılaştırdı. İncelenen materyal içinde 32 ülkeden 3 bini aşkın farklı genetik profil tespit edildi.

DNA analizleri, aynı çeşidin farklı bölgelerde başka adlarla bilinmesinden kaynaklanan karışıklıkları da ortaya çıkardı. Araştırmacıların verdiği bilgiye göre Frantoio çeşidi yalnızca İtalya’da 20’den fazla farklı adla anılıyor. Bazı zeytinler ise aynı adı taşımalarına rağmen genetik olarak birbirinden tamamen farklı olabiliyor.

Bu nedenle bankaya alınan materyalin genetik kimliği dikimden önce doğrulanıyor. Böylece aynı çeşidin farklı isimlerle birden fazla kez kaydedilmesi önleniyor.

Xylella ve iklim baskıları araştırılacak

Domus Olear∑, zeytin çeşitlerinin aynı çevre koşullarındaki gelişiminin izlenebileceği bir açık hava laboratuvarı olarak kullanılacak. Çeşitlerin hastalıklara, kuraklığa ve yüksek sıcaklığa verdiği tepkiler karşılaştırılacak; meyve ve yağ özellikleri kayıt altına alınacak.

Araştırmaların öncelikli konularından birini Xylella fastidiosa oluşturuyor. Zeytin ağaçlarında kurumalara yol açabilen bu bakteriyel hastalık etmenine karşı dayanıklılık gösteren genetik kaynakların belirlenmesi hedefleniyor.

Bankada korunan kültür çeşitleri ve yabani zeytinler, dayanıklı materyalin seçilmesi ve yeni çeşit geliştirilmesi amacıyla yürütülecek ıslah ve gen düzenleme çalışmalarına kaynak sağlayacak.

İzmir’deki gen bankasıyla iş birliği yapabilecek

Domus Olear∑, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütünün bitki genetik kaynakları kayıt sistemine ITA481 kurum koduyla kaydedildi. Bu kod, koleksiyonu yöneten kuruluşun uluslararası sistemde tanımlanmasını sağlıyor.

CNR’nin açıklamasına göre Gubbio’daki genetik materyal; İtalya’daki diğer koleksiyonların yanı sıra İspanya’nın Córdoba, Fas’ın Marakeş ve Türkiye’nin İzmir kentlerindeki zeytin gen bankalarıyla yürütülecek ortak çalışmalarda kullanılabilecek.

Bitki materyalinin ülkeler arasında taşınması doğrudan yapılmayacak. Koleksiyona girecek veya başka ülkelere gönderilecek materyal, hastalıkların yayılmasını önlemek amacıyla karantina, genetik doğrulama ve bitki sağlığı kontrollerinden geçirilecek.

FAO tarafından verilen kurum kodu, Uluslararası Zeytin Konseyinin gen bankalarına yönelik tanıma sürecinden farklı bir statü taşıyor. Konseyin güncel uluslararası ağında İtalya’yı CREA OFA koleksiyonu, Türkiye’yi ise İzmir’deki zeytin gen bankası temsil ediyor.

Sonuçlar ağaçlar geliştikçe alınacak

Gubbio’daki koleksiyon araştırma kuruluşları ve üniversitelerin yanı sıra üreticilere, teknik uzmanlara ve öğrencilere de açılacak. Sahada eğitim programları ve uygulamalı çalışmalar düzenlenecek; çeşitlerden elde edilen gelişim, verim, meyve ve yağ kalitesi verileri kayıt altına alınacak.

Yeni dikilen ağaçların gelişmesiyle birlikte çeşitlerin hastalık ve iklim baskılarına karşı performansı daha ayrıntılı biçimde izlenebilecek. Gen bankasının üretime sağlayacağı katkı, dayanıklı genetik materyalin belirlenmesi ve araştırma sonuçlarının çeşit geliştirme programlarına aktarılmasıyla ortaya çıkacak.

Kaynak

İtalya Ulusal Araştırma Konseyi

OMIBREED Projesi

Uluslararası Zeytin Konseyi

Turizm Gazetesi.