Limon Yetiştiriciliği ve Bazı Önemli Çeşitler

Doç. Dr. Bilge YILMAZ
Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri

Limon Rutaceae familyasının Aurantioidea alt familyasında yer almaktadır. Limonun (Citrus limon Burm. f.) anavatanı kesin olarak bilinmemekle birlikte Hindistan’ın doğu himalaya bölgesi olduğu belirtilmektedir (Hodgson, 1967; Davies ve Albrigo, 1994). Kaynaklara bakıldığında limonların anavatanı olan bu bölgede daha çok limon benzerleri ve melezlerine rastlanılmaktadır. Günümüzde Akdeniz Havzasında yoğun olarak yetiştirilmekte olan limonun yabanileri bu bölgede bulunamamıştır. Bu nedenle limonun kökeni tam olarak ortaya konulamamıştır (Reuther, 1967). Limon, Akdeniz havzası ve Ortadoğu da gelişimini tamamlamıştır. Göz mutasyonundan ya da bir tesadüf çöğüründen ortaya çıktığı sanılmaktadır. Limonun Akdeniz havzasına yayılışı Arapların M.S. 1150 yılında İspanya’ya götürmesi ile gerçekleşmiştir. Akdeniz bölgesindeki limon yetiştiriciliği Ligurian kıyılarındaki Genoa’da yapılmış daha sonra tüm Akdenize yayılmıştır (Davies ve Albrigo, 1994; Saunt, 2000). Birçok araştırıcı tarafından limonun ağaç kavunu ve laym melezi olduğu ileri sürülmektedir (Chapot, 1975; Barret ve Rhodes, 1976). Malik ve ark. (1974), limonun ebeveynlerinden birinin ağaç kavunu olduğunu bulmuşlardır. Gülşen (1999), limon ve laym arasında çok yüksek bir korelasyon belirlemiştir.
Limon ağaçları oldukça kuvvetli gelişmekte ve dikine büyüme özelliği göstermektedir. Ağaçlar orta büyüklükte olup genellikle 5-7 m arasında taç yaparlar. Dağınık taç yapısına sahiptir ancak zamanla taç yapısı orta-sık bir yapı kazanır. Genellikle genç ağaçları çok dikenlidir. Limonlarda yeni sürgünler genellikle bir önceki ilkbahar ya da yaz dönemindeki vejetatif sürgünlerin uca yakın yapraklarının koltuklarında oluşmaktadır. Serin iklim koşullarında yıl da sadece iki sürgün dönemi görülmektedir ancak, sıcak subtropik iklim bölgelerinde üç-beş sürgün dönemi oluşabilmektedir. İlkbahar sürgün dönemi hem vejetatif gelişme hem de çiçek oluşumunun bir arada olması nedeni ile çok önemlidir. Yaz ortası ya da daha sonraki dönemlerde sadece vejetatif gelişme görülmektedir. Limon yapraklarının rengi açık yeşildir. Turunçgil yapraklarında bulunan kanatçık adı verilen kısım limon yapraklarında iz şeklindedir. Yeni gelişen sürgünler mor renklidir ancak, yaprak ayası olgunlaştıkça yeşil renge dönmektedir. Diğer turunçgil türlerinde olduğu gibi limonlarda da kök sistemleri bir kazık kök ile şekillenir. Kazık kök üzerinde toprak yapısına göre değişmekle birlikte saçak kökler oluşmaya başlar. Ancak, gelişmiş bir kazık kökün uçtan 20-30 cm’lik kısmında saçak kök bulunmaz.
Çiçekler bir önceki ilkbahar döneminde oluşan sürgünler üzerindeki yaprakların koltuklarında oluşur. Limon ağaçları Akdeniz ikliminde iki ana çiçeklenme dönemine sahiptir. Ancak, serin ve sahil ikliminde yıl boyunca sürekli çiçek açma eğilimindedir. Limonlar salkım şeklinde çiçek açarlar ve taç yapraklar morumsu beyaz renktedir. Limonlarda dişi organ kısırlıklarına ekolojiye bağlı olarak çok sık rastlanır. Limon meyveleri yuvarlak ve silindirik şekilli olabilir ve meyvenin style ucu kısmında meme adı verilen çıkıntı bulunur. Gelişmenin ilk dönemlerinde meyve kabuğu koyu yeşil, meyve olgunlaştıkça kabuk sarı renge dönüşür. Meyve kabuğunda belirgin eterik yağ keseleri bulunmaktadır. Meyve eti açık saman sarısı renktedir ve çok asitlidir.
Limonlarda çiçeklenme ve meyve verme eğilimi bütün yıl boyunca devam eder ve buna yediverenlik adı verilir. Yediverenlik özelliğinden özel bir yetiştirme şekliyle yararlanılabilmektedir. Verdelli yetiştiriciliği adı verilen bu sistem İtalya’da uzun zamandır kullanılmaktadır. Sistemin amacı geç yaz çiçeklenmesini (Ağustos – Eylül) artırmak ve yaz mevsimini izleyen zamanda fiyatların çok yüksek olduğu dönemde ürün artışı sağlamaktır. Bu sistemde ağaçlar aşırı solgunluk meydana gelene kadar yaz dönemi boyunca (Haziran–Temmuz) susuz ve gübresiz bırakılmaktadır. Bu sayede strese giren bitkilere Eylül ayında su ve gübre verilerek yoğun çiçek açması sağlanır ve Eylül – Ekim ayında açan çiçeklerin meyveleri Mart – Nisan ayında olgunlaşmaktadır. Böylece pazara depolanmamış taze ürün sunumu gerçekleştirilmiş olur. Yöntemin uygulanacağı bölgenin soğuklardan etkilenmemesi gereklidir. Dikkatli uygulanmadığı sürece ağaca büyük zararı vardır ve kış ürününde de azalmaya neden olmaktadır. Ayrıca, ağacın ömrünü oldukça kısaltmakta olduğu için her üç yılda bir ya da bir yıl aralıklarla uygulanmaktadır (Hodgson,1967; Saunt, 2000).
Limonunda içerisinde yer aldığı Turunçgiller dünya da yetiştiriciliği yapılan en önemli meyve gruplarından biri durumundadır. Turunçgillerin sahip olduğu çeşit zenginliği ve çeşitlerin olgunlaşmasının uzun bir döneme yayılması, yüksek besin içeriği, olgunlaşan meyvelerin ağaç üzerinde bekletilebilmesi gibi bazı özellikler üretimdeki artış da önemli rol oynamaktadır. Dünya turunçgil üretimi 1960’lı yıllardan günümüze düzenli olarak artış göstererek 2018 yılında 152.448.799 tonla dünya da en çok üretilen meyve grubu haline gelmiştir. Bu üretimin 13.898 418 milyon tonunu limon oluşturmaktadır (FAO, 2019). Dünya limon üretiminin 2/3’ü kuzey yarımküre ülkelerinde üretilmektedir. Güney yarımküredeki en büyük üretici ülke ise Arjantin’dir. Kuzey yarımküredeki önemli limon üreticisi ülkeler arasında ABD, İspanya, İtalya ve Türkiye başta gelmektedir. Akdeniz bölgesindeki önemli üretici ve ihracatçı ülkelerin başında İspanya, Türkiye ve İtalya gelmektedir (Scuderi ve Sturiale, 2000).
Türkiye meyveciliği incelendiğinde turunçgillerin Dünya konjonktürüne paralel olarak Ülkemizde de en fazla artış gösteren meyve türleri arasında olduğu görülmektedir. Ülkemiz toplam turunçgil üretimi 2019 yılı verilerine göre 4 301 415 tondur. Bu üretimin 950 000 tonunu limon (% 22.09), oluşturmaktadır (TUİK, 2019). Toplam turunçgil alanları içerisinde limon üretim alanları 35.911 ha’dır (FAO, 2019).
Turunçgiller içinde limon, tüketim yönünden bütün yıl boyunca aranan ve tüketilen bir turunçgil türüdür. Bu nedenle yılın her ayında tüketicilere limon arzı söz konudur. Limonun taze olarak üretimi ancak yılın bir bölümünde gerçekleşir ve diğer aylarda depolama gerektirir. Ağustos ayı sonunda bazı erkenci limon çeşitleri taze olarak görülmeye başlanmasına rağmen, hasat eylül ayında başlamakta ve yaklaşık olarak 5 ay sonra meyve hasadı tamamlanmaktadır. Erkenci ve geçci çeşitler arasındaki aralık bazı Akdeniz ülkelerinde 7-8 aya kadar ulaşabilmektedir (Demirtaş, 2005).
Türkiye limon üretiminin %99’u Mersin (Erdemli, Tarsus ve Silifke), Adana (Yüreğir, Karataş ve Seyhan), Antalya (Aksu, Alanya, Finike), Hatay (Arsuz ve İskenderun) ve Muğla (Ortaca ve Dalaman) illerinden karşılanmaktadır. 2019 yılı limon üretimimizin yaklaşık %53’ü Mersin ilinden karşılanmaktadır. Mersin ilini %30 ile Adana, % 7.23 ile Muğla, % 5.37 ile Antalya ve % 4.53 ile Hatay illeri izlemektedir. Aydın, İzmir ve Osmaniye illerimizde de küçük miktarda limon üretimi bulunmaktadır (TUİK, 2019).
Ülkemizde yetiştiriciliği yapılan limonların %50’si ‘Kütdiken’ limon ve %20’si ‘Interdonato’dur. Üçüncü en popüler çeşit olan “Meyer”, yüksek verim, uçkurutana (Phoma tracheiphila) ve soğuk koşullara karşı daha fazla direnç göstermesi nedeniyle hızla yetiştiriciliği artış göstermektedir (% 20). Kalan önemli limon çeşitleri “Aydın” (% 10), “Italyan Memeli”, “Lamas”, “Molla Mehmet”, “Kıbrıs” ve “Eureka” dır (Yeşiloğlu ve ark. 2017).
Doğu Akdeniz bölgesinde yayılmış olan limon çeşitleri arasında Kütdiken, İnterdonato, Meyer, İtalyan Memeli, Molla Mehmet ve Lamas çeşitleri başta gelmektedir. Batı Akdeniz bölgesinde ise daha çok İnterdonato ve Kıbrıs limonu yetiştirilmektedir.
Kütdiken limonu ülkemizde ticari olarak yetiştiriciliği yapılan en eski limonların başında gelmektedir (Şekil 1). Ülkemizde en fazla üretimi ve depolaması yapılan üstün kaliteli bir çeşittir. Dış pazarlarda rekabet edecek en iyi çeşitlerdendir. Meyve kabuk rengi açık yeşil-sarı veya limon sarısıdır. Yüksek verimlidir ve düzenli meyve verir. Ağaçları orta kuvvette büyür. Meyvelerin ağaç üzerinde dağılımı düzgündür. Meyveler depolamaya çok elverişli olması sebebiyle kasım başlarında ilk yağmurlardan sonra hasat edilir. Ancak hasat şubat ayına kadar devam eder. Uygun koşullarda hasat edilen, paketlenen ve depolanan limonlar 9 ay süreyle depolanabilir. Uçkurutan ve Zamklanmaya karşı duyarlı bir çeşit olması nedeniyle, bahçe yerlerinin seçilmesinde ve uygulanacak bakım işlemlerinde dikkatli olmak gereklidir (Tuzcu, 1990).

Interdonato limonu dünya da en fazla ülkemizde yetiştirilen en erkenci limon çeşididir (Şekil 2). Dış pazardaki taze limon boşluğunu doldurması nedeniyle ülkemizin limon ihracatında önemli bir payı vardır. Ağacı orta kuvvette büyür. Periyodisiteye eğilimi vardır. Meyveler ağaç üzerinde dağınık bir şekilde yer alır. Meyve kabuğu hasat döneminde açık yeşil renklidir. Meyveleri geniş ve uzun-silindiriktir. Orta verimli ve verimliliği düzensiz bir çeşittir. Olgunlaşma eylül-ekim ayları arasındadır. Muhafazaya elverişli bir çeşit olmasına karşın, erken dönemde pazarlandığı için depolama yapılmaz. Interdonato çeşidi meyve kalitesi bakımından iyi özellikler göstermese de uçkurutan hastalığına karşı oransal dayanıklılığı ve erkenciliği nedeniyle yetiştiriciliği yaygın bir çeşittir. Ancak son yıllarda üretimindeki artış azalma göstermiştir. Özellikle erkenci ve düşük sıcaklıklara dayanıklı Meyer limon çeşidinin üretimindeki artış bu azalışta önemli rol oynamıştır. Ayrıca Interdonato son dönemlerde yaşadığımız küresel ısınmanın oluşturduğu ekolojik problemlerden de en fazla etkilenen çeşit olmuş ve üretimindeki azalmalarda etkili olmuştur.

Meyer limonu Çin kökenli bir çeşittir (Şekil 3). Gerçek bir limon olmadığı limon ile portakal veya limon ile mandarin melezi olabileceği düşünülmektedir. Meyve kabuğu rengi sarımsı portakal renginde, yumuşak ve pürüzsüzdür. Meyve et rengi oldukça koyu sarı renklidir. Meyvenin şekli yuvarlak olup meme kısmı oldukça küçüktür. Kabuk kalınlığı diğer limonlara göre ince olduğundan dolayı depolamaya pek dayanıklı bir çeşit değildir. Meyer limonunun hasat dönemi Eylül ayında başlamaktadır. Meyer limonu erkenciliği, uçkurutana ve düşük sıcaklıklara dirençli olması, verimliliği, erken verime başlaması ve bol sulu olması yönüyle son yıllarda üreticiler tarafından bahçe tesisinde önemli bir talep artışı gösteren çeşit durumuna gelmiştir. Turunçgiller mutasyona çok yatkın meyve türüdür. Her çeşit içerisinde farklı klonlar bulunabilir ya da ortaya çıkabilir. Son yıllarda “memeli ya da dikenli meyer” olarak tercih edilen ve üretimi yaygınlaşmaya başlayan çeşit de meyer limonu içerisinde daha kalın kabuklu ve dikenliliğin bulunduğu bir seleksiyon olarak ortaya çıkmış olabilir. Aynı zamanda Volkameriana anacı üzerine aşılandıklarında daha erken verime başlamasından dolayı bu anaç üzerine aşılı olarak yetiştiriciliği yaygın bir şekilde yapılmaktadır. Volkameriana İtalya kökenli ve limon x turunç melezi olduğu öngörülmektedir. Tüm çeşitler ile uyuşması oldukça iyi ve kireçli topraklarda gelişimi iyidir. Ancak, düşük sıcaklıklara ve kışın Phytophthora citrophthora’ya çok duyarlı bir anaçtır. Bu nedenle anaç olarak kullanırken bu iki önemli konuyu göz ardı etmemek gereklidir.

İtalyan memeli, Doğu Akdeniz bölgesinde “İtalyan memeli”, Batı Akdeniz bölgesinde ise “Demre Dikensiz” veya “Kara Limon” olarak da adlandırılır (Tuzcu,1990). Türkiye’ de en çok üretilen çeşitlerden birisidir (Şekil 4). Mersin bölgesinde yaygın yetiştiriciliği bulunmaktadır. Çok verimli olan bu limon her yıl düzenli olarak ürün verir. Meyveleri tipik topaç şekilli ve kabuk rengi limon sarısıdır. Sulu bir çeşittir. Meyve olum ve derim zamanı kasım başı-ocak başı arasıdır (Tuzcu, 1990). Ağaçları uçkurutan hastalığına dirençlidir.
Molla Mehmet limonunun kökeni üzerinde belirgin bir bilgi yoktur. Türkiye’de Mersin ve çevresinde yaygın olarak yetiştirilen bir limon çeşididir. Meme küt ve kaba bir yapıya sahiptir. Meyvesi boyunludur. Yüksek verimli ve düzenli meyve veren bir çeşittir. Uçkurutan hastalığına dirençlidir.
Kıbrıs limonunun kökeni bilinmemektedir. Ülkemize 1920 yılında Kıbrıs adasından Anamur-Alanya yöresine girdiği sanılmaktadır. Batı Akdeniz bölgesinde yaygın bir çeşittir (Şekil 6). Çok erken ürüne yatan bu çeşidin ağaçları oldukça verimlidir. Meyve kalitesi yüksek yerli bir limon çeşididir. Meyveler Kasım ayı ortalarından itibaren olgunlaşmaya başlamaktadır. Depolamaya elverişli değildir.

Eureka limonu İtalya, İspanya ve diğer bazı Akdeniz ülkeleri dışında dünya da birçok limon üreticisi ülkelerin başlıca limon çeşididir (Şekil 7). Kaliforniya, Avustralya, Güney Afrika, Israil ve Arjantin’in ürününün önemli bir kısmını oluşturmaktadır (Barry ve ark., 2020).. Eureka limonu ağaçları daha az dikenlilik ve yaprak yoğunluğuna sahiptir. Erken meyveye yatar ve verimli bir çeşittir. Ağaçları yayvan büyüme özelliğindedir. Meyveler daha yuvarlak şekilli ve meme oluşumu daha az belirgindir. Uçkurutan hastalığına çok duyarlıdır. Düşük sıcaklıklara karşı toleransı düşüktür. Düşük sıcaklığın önemli sorun olduğu bölgelerde dikkatli olunması gereken bir çeşittir.

Son yıllarda limon üreticilerimizde Zagara Bianca çeşidine talep başlamıştır. Zagara Bianca seleksiyon ıslahı ile ortaya çıkmış bir çeşittir. Meme kısmı belirgindir. Oval şekilli, pürüzsüz bir limondur. Limonlar içerisinde çiçeği beyaz renkli olan bir çeşittir. Uçkurutana dayanıklıdır. Ama müthiş ekoloji seçiciliği bulunmaktadır. Daha önce kurulan bazı bahçelerde verimlilik ile ilgili çok problemler oluşturduğu için yayılma alanı bulamamıştır.
Ülkemizde daha önceki yıllarda Feminello, Monachello, Lisbon, Villafranca gibi birçok çeşidin yetiştiriciliği yapılmış ancak özellikle kalite özellikleri nedeniyle yayılım alanı bulamamışlardır.
Fino eski bir İspanyol çeşididir. Ağaçları kuvvetli, dikenli ve verimli bir çeşittir. Meyveleri küçük ancak bol suludur. Ancak uçkurutan hastalığına çok duyarlı bir çeşittir.
Son yıllarda ülkemize yeni çeşitler girmeye başlamıştır. Summer prim limonu primofiori (Fino) çeşidinden doğal mutasyon sonucu oluşmuş geççi bir limon çeşididir. Verimli ve su oranı yüksek kaliteli bir çeşit olduğu bildirilmektedir. Ancak çeşitler ekoloji seçici olmaları nedeniyle adaptasyon çalışmalarının yapılması ve adaptasyon yeteneğine göre üretim deseninde yer alması oldukça önemlidir.
Sonuç olarak ülkemizde önemli miktarda üretimi yapılan dikenli bir limon çeşidimiz olan Kütdiken limonu meyve kalitesi ve depolanabilme özelliğinden dolayı yetiştiriciliğini önerdiğimiz en eski çeşidimizdir. Ancak, bahçe yerinin seçimi ve bakım işlemlerine dikkat edilmesi gereklidir. Aynı grup içerisinde yer alan Eureka çeşidi de kalitesi oldukça iyi olan bir çeşittir ancak özellikle düşük sıcaklıklara ve uçkurutan hastalığına duyarlı olması nedeniyle yetiştiriciliğinde bahçe yeri seçimi ve bakım işlemlerine dikkat edilmesi son derece önemlidir. Interdonato erkenciliği ve uçkurutana dayanıklılığı nedeniyle üretim desenimizde bulunan bir çeşit durumundadır. Ancak küresel ısınmanın etkisi ve erkenci olan Meyer limon yetiştiriciliğinin artışından kaynaklı üretiminde azalma gözlenmektedir. Meyer limon çeşidi erkencilik ve soğuğa dirençli özelliğinden dolayı yetiştiriciliğinde artış son yıllarda da devam etmektedir. Yeni limon çeşitlerinde de mutlaka adaptasyon çalışmalarına yer vermek gereklidir.

Kaynaklar
Barret, H.C. and Rhodes, A.M., 1976. A numerical taxonomic study of affinity relationships in cultivated citrus and its close relatives. Syst. Bot. 1: 105-136.
Barry G.H., Caruso M. and Gmitter F.G. 2020. Commercial scion varieties : Lemons (M.Talon, M. Caruso and F. Gmitter Jr.). The Citrus Industry. Woodhead Publishing, Duxford,United Kingdom. 83-104.
Chapot, H., 1975. The Citrus Plant. In: Citrus. Technical Monograph no. 4. Ciba – Geigy Agrochemicals. Basel. Switzerland. pp. 6 – 13.
Davies, F.S. and Albrigo, L.G., 1994. Citrus. Crop Protection Science in Horticulture, No: 2, CAB International, Redwood Books, Trowbridge, Wiltshire, UK. 254 p.
Demirtaş, B. 2005. Türkiye’de Limon Üretim Ekonomisi ve Pazar Yapısı. Ç.Ü.Fen Bil. Ens. Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı. Doktora Tezi, 210 s.
FAO, 2019. Citrus Production Dates, FAO Official Web Sites. http:// apps.fao.org.
Hodgson, R.W., 1967. Horticultural varieties of citrus. In: Reuther, W., Batchelor L.D. and Webber, H.J., (Ed.), The Citrus Industry, University of California, California, I : 431-591.
Malik, M.N., Scora, R.W. and Soost, R.K. 1974. Studies on the origin of the lemon. Hilgardia, 42: 361-382.
Saunt, 2000. Citrus Varieties of the World. Sinclair International, Hungerford.UK, 128 p.
Scuderi, A. and Sturiale, C., 2000. Recent Trends in the Italian Citrus Industry. Proc. of the Inter. Soc. of Citri., IX Congress, 1250-1252.
Reuther, W. , Webber, H. J. , Batchelor, I.D., 1967. The Citrus Industry, Vol.1, p: 444-487. Universty of California Division of Agricultural Sciences, U.S.A.
TUİK. (2019). Türkiye İstatistik Kurumu (Ankara: TUIK), www.tuik.gov.tr.
Tuzcu, Ö. 1990. Main Citrus Varieties Cultivated in Turkey. Akdeniz Exports Union. Nurol Matbaası. Ankara. Turkey. 74 p.
Yeşiloğlu, T., Yilmaz, B., İncesu, M. and Çimen B. 2017. The Turkish Citrus Industry. Chronica Horticulturae, Vol: 57 (4): 17-22.

Son Eklenen yazılar

Rivulis ve Eurodrip’den Şekerpancarına Yönelik Özel Çalışmalar

Rivulis ve Eurodrip’den Şekerpancarına Yönelik Özel Çalışmalar

Rivulis Pazarlama Müdürü Batı Akgün, 2015 yılından bu yana şekerpancarına yönelik çok önemli çalışmalar yaptıklarını belirterek; “ Bu çalışmalarımızın sonucunda, şekerpancarı üreten çiftçilerin damla sulama sistemlerine olan ilgileri arttı. Bu durum bizi oldukça mutlu...

Çok Başarılı Bir Yıl Geçirdik

Çok Başarılı Bir Yıl Geçirdik

MAS Seeds Ülke Müdürü Turhan Mutlu Çiçek, MAS Seeds olarak 2020 yılını çok başarılı geçirdiklerini belirterek, “ Biz her yıl büyüyen ve ürün portföyünü geliştiren bir şirketiz. Geçen sene ile kıyasladığımızda, toplam üretim alanlarımızı neredeyse üç katına çıkarttık....

GENTA büyümeye devam ediyor

GENTA büyümeye devam ediyor

GENTA Yönetim Kurulu Üyesi Gökçe Atalay, tarım sektöründe Covid 19 nedeniyle yaşanan bütün olumsuzluklara rağmen, GENTA olarak başarılı bir yıl geçirdiklerini açıkladı. Atalay, “Grup görüşmelerimizi azaltarak daha bireysel görüşme sistemi uyguladık ve bunun da...